Sjostakovitsj’ Veertiende symfonie

met Eva-Maria Westbroek en Mikhail Petrenko

Volgens sommigen schreef Dmitri Sjostakovitsj met zijn Veertiende symfonie zijn indrukwekkendste werk. De componist schreef het meteen na de orkestratie van zijn lievelingswerk: de Liederen en Dansen van de Dood van Modest Moessorgski. Deze ‘symfonie in liederen’ is geschreven op prachtige poëzie uit de wereldliteratuur. Benjamin Britten - aan wie deze symfonie ook is opgedragen - dirigeerde de eerste première in het vrije westen.

De Nederlandse Eva-Maria Westbroek heeft internationaal naam gemaakt als een van de expressiefste en veelzijdigste sopranen van dit moment. In 2006 maakte ze een droomdebuut bij de Nederlandse Opera in Lady MacBeth van Sjostakovitsj en inmiddels is ze te beluisteren in alle grote operahuizen over de hele wereld. Tijdens het Holland Festival 2015 werkte Eva-Maria Westbroek voor het eerst samen met de musici van Amsterdam Sinfonietta.

vr 23 april 2021 • Livestream, Online - 20.00 uur

Tijdens een maandenlang verblijf in het Kremlin-ziekenhuis schreef Dmitri Sjostakovitsj, in volledige isolatie, zijn Veertiende symfonie. Hij werd geteisterd door polio en vanwege besmettingsgevaar was bezoek uitgesloten. Hierdoor kon hij zich compleet focussen op wat een hartstochtelijk protest tegen de dood zou worden. Sjostakovitsj trad hiermee in de voetsporen van Modest Moesorgski’s liederencyclus Liederen en dansen van de dood, die hij eerder georkestreerd had en die ‘ons eraan herinnert dat wij ons leven eerlijk, edelmoedig en gewetensvol moeten leven en dat wij nooit iets moeten doen waarvoor we ons later zouden schamen. De dood wacht ons allen.’

Voor Sjostakovitsj geen troostend geloof in een hiernamaals, zoals wel bij grote voorlopers die zich met het doodsthema bezighielden. Zijn protest geldt hier niet de gewone dood, maar vooral de onnatuurlijke, gewelddadige dood door moord en oorlog. In het ziekenhuis las hij gedichten van Lorca, Apollinaire, de Russische dichter Küchelbecker en Rilke. Van hen koos hij elf teksten, die de dood in uiteenlopende verschijningsvormen uitbeelden, als basis voor een compositie voor sopraan, bas, strijkers en slagwerk. Het werd geen traditionele symfonie, maar een cyclus van liederen met een gemeenschappelijk thema.

Bij de eerste (besloten) uitvoering in juni 1969 beschreef Sjostakovitsj zijn symfonie als een symfonische liedcyclus, ‘een gevecht voor de bevrijding van de mensheid’. Het openingsthema verwijst naar het Gregoriaanse Dies irae. De eerste twee liederen zijn van Lorca: een elegie voor honderd geliefden, slachtoffers van de Spaanse burgeroorlog, en een woeste Malagueña die als duivelse dodendans een dorpstaveerne binnenstormt.

Aansluitend klinkt Lorelei, de eerste van zes getoonzette gedichten van Apollinaire. Lorelei hunkert naar haar verloren geliefde om zich uiteindelijk in een zinsbegoocheling van de rots te storten. Het lied van de zelfmoordenaar is een treurzang over de drie lelies op zijn graf. Ingeleid door een xylofoonsolo mijmert een vrouw over haar broer die moet sterven in de loopgraven. In de Santé-gevangenis in Parijs zit de dichter, teruggeworpen op zichzelf. Het Antwoord van de kozakken van Zaporozje aan de Sultan van Constantinopel is wel gezien als Sjostakovitsj’ protest tegen alle despotische machthebbers. Küchelbeckers Aan Delvig lijkt vooral gericht aan Benjamin Britten: ondanks alle vervolging is de kunst onsterfelijk. Het Dies irae-motief duikt weer op in De dood van de dichter, het eerste van de twee Rilke-liederen. De sombere finale is Rilke’s boodschap over de dood die, wenend, toch almachtig is.

Sjostakovitsj’ onconventionele beschouwing over de dood maakte grote indruk. Rudolf Barshai leidde het Kamerorkest van Moskou tijdens de wereldpremière op 29 september 1969. Benjamin Britten dirigeerde in 1970 de westerse première, in zijn eigen Aldeburgh Festival. Voor Sjostakovitsj was de Veertiende symfonie een mijlpaal, het resultaat van jarenlange mijmeringen over het onderwerp.

 
Deel deze pagina
 

Waar spelen we dit programma nog meer?

 

Amsterdam Sinfonietta maakt gebruik van Cookies ter verbetering van onze website. Maakt u verder gebruik van onze website dan gaat u hiermee akkoord.
Meer informatie

Ok