Bartók, The Shining en Being John Malkovich

Wie aan Belá Bartók denkt zal waarschijnlijk niet meteen aan filmmuziek denken. Anders dan tijdgenoten zoals Sjostakovitsj en Korngold heeft Bartók zelf nooit muziek gecomponeerd voor films. Toch keert zijn oeuvre regelmatig terug in films, bijvoorbeeld in The Shining en Being John Malkovich. Twee films die op twee verschillende manieren gebruik maken van Bartóks meesterwerk Muziek voor snaarinstrumenten, slagwerk en celesta.

Tekst: Noortje Zanen

Bartóks meesterwerk
Muziek voor snaarinstrumenten, slagwerk en celesta uit 1936 is één van de bekendste composities van Bartók. De nieuwsgierig makende titel refereert aan de bijzondere bezetting: twee tegenover elkaar opgestelde strijkorkesten, aangevuld met slagwerk, harp, piano en celesta. Het werk zit vol met unieke samenklanken, inventieve ritmes en opzwepende volksmelodieën en het bestaat uit vier contrasterende delen: van een geleerde, complexe opening en een wilde dans in het tweede deel Allegro tot een aangrijpend en bloedstollend Adagio en een opgewekt en hoopgevend slotdeel. Hoewel Bartóks fantasierijke muziek op zichzelf staat hebben meerdere filmmakers deze beeldrijke klanken gebruikt.


Van horror tot fantasy
Het Adagio uit Bartóks meesterwerk werd door Stanley Kubrick gebruikt voor zijn horrorfilm The Shining uit 1980. Deze angstaanjagende muziek begeleidt Jack Nicholson in de rol van schrijver die langzaam waanzinnig wordt terwijl hij met vrouw en kind de winter doorbrengt in een ingesneeuwd, verlaten hotel in Colorado. Het Adagio keert maar liefst drie keer terug in de film. De muziek klinkt voor het eerst als het zoontje Danny en zijn moeder Wendy het doolhof betreden, een moment in de film waarop je als kijker doorkrijgt dat moeder en kind in gevaar zijn omdat vader Jack zijn verstand aan het verliezen is. Dezelfde spannende klanken hoor je ook tijdens één van de vele onheilspellende verkenningstochten van Danny op zijn driewieler door de verlaten gangen van het hotel. Tenslotte klinkt het Adagio nogmaals tijdens de enige conversatie tussen vader en zoon, waarbij Danny probeert te verbergen dat hij doodsbang is voor zijn vader.

Ook het tweede deel Allegro uit Muziek voor snaarinstrumenten, slagwerk en celesta is in een film terecht gekomen, de fantasy Being John Malkovich van Spike Jonze uit 1999. Aangezien het Allegro een heel ander karakter heeft dan het Adagio is Bartóks muziek in deze film op een heel andere manier ingezet. De werkeloze poppenspeler Craig laat zijn pop dansen op Bartóks muziek, meteen in de openingsscène van de film. Als John Malkovich, die in deze film zichzelf speelt, later in de film de dans van de pop imiteert dan noemt hij deze wilde dans ‘Craigs dans van wanhoop en desillusie’. De dans staat symbool voor de gevoelens van John Malkovich, die langzaamaan wanhopig wordt van alle mensen die via een geheimzinnige portal kunnen toetreden tot zijn brein. Tegelijkertijd refereert de dans ook aan de gevoelens van de gedesillusioneerde poppenspeler Craig.

Bartóks ijzersterke muziek speelt in beide films een uiterst effectieve rol. Zo is deze Hongaarse componist zomaar postuum een filmcomponist geworden.


Sinfonietta & Bartók
Amsterdam Sinfonietta speelde Muziek voor snaarinstrumenten, slagwerk en celesta in 2017 tijdens een tournee door Nederland met Lucas en Arthur Jussen en Slagwerk Den Haag. Tijdens de concerten speelden ook elf masterstudenten van het Conservatorium van Amsterdam mee, die deelnamen aan ons Sinfonietta Academy talentontwikkelingstraject. Onze violiste Diet Tilanus herinnert zich nog goed wanneer ze dit werk voor het eerst heeft uitgevoerd en ze hoopt dat Sinfonietta het nog veel vaker zal spelen.

Diet: “Ik heb Muziek voor snaarinstrumenten, slagwerk en celesta voor het eerst gespeeld tijdens een tournee met het Mahler Jugend Orchester onder leiding van Claudio Abbado. De avond voor het eerste concert keken we met een grote groep van het orkest naar The Shining. Ik heb de goede gewoonte van mijn moeder over genomen om helemaal in een film op te gaan: als er een lawine is in een film bedek ik m’n hoofd en duik in elkaar, en als een auto crasht zet ik me helemaal schrap. Als je deze film ziet begrijp je dat dit een ideale film was om helemaal in op te gaan, en dat komt voornamelijk door die ongelofelijke muziek van Bartók!

Oké, en met een beetje hulp van het briljante acteerwerk van Jack Nicholson. Toen ik de avond erna op het podium zat om dit fenomenale werk uit te voeren was ik bang dit ik van pure opwinding een gilletje zou slaken… Het duurde zestien jaar voordat ik dit stuk nogmaals mocht spelen, dit keer samen met Amsterdam Sinfonietta en dus zonder dirigent. De spanning bij de eerste uitvoering was enorm en bij de laatste ook. Voor diegenen die het destijds niet hebben gehoord hoop ik dat het snel weer op de lessenaars staat, want dit werk met Amsterdam Sinfonietta was waanzinnig!”


Beluister het eerste deel op YouTube, met daarin de melodieën die ook in The Shining klinken - klik hier.

Deel deze pagina
     

Wat zijn de voordelen van series?

  • ruime seriekorting
  • 10% extra Vriendenkorting
 

Amsterdam Sinfonietta maakt gebruik van Cookies ter verbetering van onze website. Maakt u verder gebruik van onze website dan gaat u hiermee akkoord.
Meer informatie

Ok