Russisch huwelijksleed in een woud van strijkers

Amsterdam Sinfonietta vormt in november het decor voor een Russische mare. In de voorstelling Kreutzer vs. Kreutzer zullen Anniek Pheifer en Stefan Rokebrand acteren voor, of misschien zelfs wel in, een woud van strijkers. Ze spelen het scenario waarmee de Britse toneelauteur Laura Wade furore maakte in Australië en het Verenigd Koninkrijk. Een Nederlandse vertaling door Gijs Scholten van Aschat biedt nu de primeur voor Nederland.

Huib Ramaer


Leopold Witte kijkt ernaar uit de regie op zich te nemen. Met zijn acteurs van Orkater en de strijkers van Amsterdam Sinfonietta neemt hij een diepe duik in duistere huwelijksproblematiek. Laura Wade ging uit van De Kreutzersonate, Tolstojs veelbesproken novelle. Een jaloerse echtgenoot stelt daarin zijn vrouw bewust bloot aan de ontwrichtende passie van Beethovens negende Sonate voor viool en piano die zij instudeert met een aantrekkelijke violist.


Ongeoorloofde gevoelens

‘Ongeoorloofde gevoelens komen boven wanneer je Beethovens Kreutzersonate speelt’, vat Leopold Witte de 19de-eeuwse opvatting samen, als we op een van de laatste snoeihete zomerdagen lunchen in Amsterdam-Oost. Hij wijst me op het doek La Sonate à Kreutzer uit 1901 van René François Xavier Prinet. ‘Kijk’, zegt Witte als hij het broeierige tafereel op zijn telefoon heeft gevonden, ‘ze heeft haar rechterhand nog op de toetsen terwijl de violist haar kust.’ Zelf werd de gevierde acteur twee lentes geleden als het personage Oscar nog met de dramaserie Dokter Deen ten grave gedragen op de buis. Bevrijd van een overdaad aan acteurswerk richt de ‘George Clooney van Vlieland’ het vizier nu dolgraag op schrijven en regisseren.


Tolstoj, destijds fanatiek prediker van christelijke kuisheid, voert een personage op dat de trouw van zijn vrouw test met de lustrijke lokroep van Beethovens Kreutzersonate. ‘En inderdaad’, vertolkt Leopold Witte de voorbarige conclusie van deze Podzdnisjev, ‘zij kan haar gevoelens voor de violist niet bedwingen’. De arme moet het met een dolkstoot bekopen.


Een klassiek toneelbeeld voor het mannelijk perspectief

Op het podium zal Antje Weithaas uit Berlijn schitteren als de vioolsolist, terwijl Beethovens strooigoed voor pianotoetsen glans krijgt in het strijkorkest - de bewerking is van Richard Tognetti. Hoe komt het toneelbeeld er met al die strijkers uit te zien? ‘De voorstelling begint met de Beethovensonate en het mannelijk perspectief van Tolstoj’, licht Leopold een tip van de sluier. Beethovens sonate bestaat uit drie flinke kluiten muziek. ‘Kun je acteurs zo lang stil laten zitten?’, vraagt hij zich hardop af. ‘Die delen van de Beethovensonate zijn zó lang, dat kun je de acteurs gewoonweg niet aandoen, vind ik. Het zal erop neer komen dat ik ze telkens laat opkomen, om voor de muziek weer af te gaan. Heel klassiek.’


‘In feite bestaat het scenario van Laura Wade uit twee variaties van het verhaal, belicht vanuit verschillend perspectief, begrijp je? Wades tweede variatie gaat op het eerste Strijkkwartet van Janáček, ruim honderd jaar na Beethoven gecomponeerd.’ Amsterdam Sinfonietta speelt de bewerking voor strijkorkest. ‘Daarin laten we hetzelfde verhaal zien, maar dan vanuit het perspectief van de vrouw.’


‘Het lijkt me prachtig de strijkers tijdens de dialogen al kleine motieven te laten spelen, als een soort van filmmuziek.’

Janáček reflecteerde in zijn Strijkkwartet ‘Kreutzersonate’ op scènes uit de novelle van Tolstoj. Zelf tot over zijn oren verliefd op een met een andere vent gehuwde penvriendin, voelde Janáček zich tot in zijn vezels verwant met de violist waarmee Tolstojs personage zijn vrouw op de proef stelde. Voor scenarist Wade een belangrijk aanknopingspunt, ook zij breekt immers een lans voor de slachtoffers van Podzdnisjevs kwaadaardige jaloezie.


Eindelijk gerechtigheid!

Was het vermeende overspel de boze droom van haar echtgenoot? Of was zijn vermoeden terecht? Tolstoj geeft zijn ziedende dader alle ruimte de onvermijdelijkheid van de moord op zijn vrouw te verdedigen. De vrouw noch de violist krijgen ook maar enige kans zich daartegen te verweren. ‘Maar nu komt het!’, stelt Witte, ‘De echte vrouw van de schrijver werd er intussen wèl op aangesproken: “Lev heeft die novelle zeker op jou geschreven hè?”, veinsde de Russische chic geniepig in het roddelcircuit rond de tsaar.’


‘Sofja Tolstaja werd dus voor het overspelige personage aangezien.’ En Sofja, geboren Behrs, was woest: liep haar huwelijk al beroerd, kreeg ze er ook nog van langs in de high society. Ze sloeg in 1892 terug met haar literair pamflet Wiens schuld? Nazaten van Tolstoj hielden het geschrift, een tegennovelle geschreven vanuit het perspectief van het vrouwelijk personage, angstvallig onder de pet. Janáček heeft er nooit van geweten. Witte verbijsterd: ‘Sofja’s versie is pas in 1994 uitgegeven!’


De muziek dicteert het toneelbeeld

‘De eerste helft zie je de musici gescheiden van de acteurs, in rijm met de klassieke sonatevorm, stel ik me voor.’ Al is het eind augustus en zijn de repetities nog ver weg, het toneelbeeld staat hem al helder voor de geest. ‘Mijn idee is ze bij Beethoven front zaal te laten acteren. Ik laat ze de tekst op klank spelen. Weet je, je wordt sowieso al erg op het oor aangesproken, die regels van Laura Wade zitten ritmisch zo goed in elkaar!’


In het strijkkwartet van Janáček wisselen korte delen zich af. ‘Zo’n modernere vorm biedt de acteurs veel meer ruimte. Het geeft mij de kans er een mix van te maken van musiceren en acteren. Bij Janáček wil ik ook het visuele aanspreken. Het lijkt me prachtig de strijkers tijdens de dialogen al kleine motieven te laten spelen, als een soort van filmmuziek.’


10 – 20 november: Kreutzer vs. Kreutzer met Anniek Pheifer en Stefan Rokebrand

Deel deze pagina
 

Amsterdam Sinfonietta maakt gebruik van Cookies ter verbetering van onze website. Maakt u verder gebruik van onze website dan gaat u hiermee akkoord.
Meer informatie

Ok