Wagners Tristan-akkoord als filmmuziek

Wagners dramatische openingsakkoord in de Prelude van zijn opera ‘Tristan und Isolde’ is wereldberoemd, een geniaal begin van een indrukwekkende opera en een inspiratiebron voor vele kunstenaars. We geven drie filmtips waarin de onheilspellende Prelude van Wagner klinkt.

Tekst: Noortje Zanen


Wagner voor strijkers

Omdat Richard Wagner vooral veel grootschalige opera’s schreef voor de grootst denkbare orkestbezettingen behoren zijn ‘gesamtkunstwerken’ als Tristan und Isolde en Der Ring des Nibelungen niet tot het repertoire van Amsterdam Sinfonietta. Weliswaar schreef hij enkele intieme liederen en pianostukken, Wagner heeft niets voor strijkorkest gecomponeerd. Omdat Sinfonietta toch heel graag een keer iets van deze imposante Duitse componist wilde spelen gaf het orkest in 2010 de opdracht aan Adrian Williams om een arrangement te maken van Wagners meesterlijke Prelude uit Tristan und Isolde. En wat blijkt? Ook met een groep vurige strijkers komen de tragiek en hunkering van het liefdesverhaal ruimschoots tot leven. Sinfonietta heeft deze succesvolle bewerking voor strijkorkest inmiddels regelmatig uitgevoerd en het werk staat ook op de nieuwste cd ‘Lento Religioso’.

Onmogelijke liefdes
Het vervreemdende openingsakkoord in de eerste maten van de Prelude is een fenomeen geworden in de Westerse muziekgeschiedenis: het zogenaamde dissonante Tristan-akkoord f-b-dis-gis. Met dit akkoord weet Wagner meteen de stemming van de opera te treffen: de onmogelijke liefde van Tristan en lsolde die gedoemd is om te mislukken. Wagner schreef zowel de muziek als het libretto van deze opera. Daarbij liet hij zich niet alleen inspireren door een oude Keltische legende en een dertiende-eeuws Duits gedicht, maar ook door zijn eigen ongelukkige liefdesperikelen. Zijn eerste ideeën voor deze opera ontstonden in 1854, het jaar waarin Wagner in de ban was van Mathilde Wesendonck, wat bijdroeg aan de breuk met zijn eerste vrouw Minna. Mathilde bleef echter trouw aan haar echtgenoot Otto van Wesendonck, tevens Wagners mecenas. Dat Wagner zich kon identificeren met de tragiek van onmogelijke liefdes blijkt onder andere uit een brief van Wagner aan Frans Liszt: ‘Omdat ik in mijn leven nooit echt het geluk van de liefde ervaren heb, wil ik een gedenkteken oprichten voor deze mooiste aller dromen, een werk waarin deze liefde volledig tot uitdrukking komen kan: ik heb in mijn hoofd een Tristan en Isolde ontworpen, een eenvoudige, maar volbloedige muzikale weergave; met de ‘zwarte vlag’ die op het einde waait, zal ik mij dan toedekken om – te sterven…’.

Wagners opera Tristan und Isolde is een inspiratiebron geweest voor componisten en schrijvers als Richard Strauss, Arnold Schönberg, Gustav Mahler en Thomas Mann, maar ook voor filmmakers die dankbaar gebruik maken van Wagners meeslepende, dramatische muziek. ‘Melancholia’ van Lars von Trier is misschien wel het mooiste voorbeeld, maar Wagners Prelude klinkt bijvoorbeeld ook in een biopic over de Canadese pianist Glenn Gould en in een documentaire over Carl Boenish, de oervader van het moderne basejumpen.

Melancholia (2011)

‘De zwart-romantische film over de ondergang van de aarde behoort tot zijn beste werk,’ schreef het Parool over Lars von Triers veel geprezen film ‘Melancholia’, die zowel in Europa als in de Verenigde Staten werd uitgeroepen tot ‘Beste Film van 2011’. De succesvolle maar tevens zeer omstreden regisseur maakte een indrukwekkende en beeldschone film over de Apocalyps. Het existentiële onbehagen (dat vanaf de eerste minuten van de film voelbaar is), is fantastisch vertolkt door Kirsten Dunst, die in Cannes een Gouden Palm kreeg voor haar rol. Dunst speelt de depressieve Justine die haar huwelijksfeest groots viert bij haar zus Claire (Charlotte Gainsbourg), maar die er niet in slaagt om gelukkig te zijn. De geestelijke gezondheid van Justine vormt een bedreiging voor haar levensgeluk, maar er is nog meer aan de hand: de aarde wordt bedreigd door een andere planeet - Melancholia - die in grote vaart komt aanvliegen. De film volgt de twee zussen die elk op hun eigen manier met de dreigende ondergang omgaan.

Een meesterlijke zet van Von Trier is de ouverture waarmee de film begint: ruim zeven minuten lang zie je een aantal surrealistische beelden die de plot van het verhaal weergeven. Een ijzersterke opening, mede dankzij de onheilspellende muziek van Wagner. Zijn Prelude uit Tristan und Isolde keert nog meerdere keren terug tijdens de film en deze muziek versterkt de beklemmende eenzaamheid van de depressieve Justine en het onbehaaglijke gevoel van het naderende onheil van de planeet Melancholia. Maar het werkt ook andersom: mede dankzij de krachtige en soms betoverende beelden uit deze film krijgt Wagners muziek een nieuwe lading. Wie deze film eenmaal heeft gezien zal bij het horen van het Tristan-akkoord onmiddellijk de Apocalyps van Lars von Trier voor ogen zien.

Bekijk hier Melancholia.

Thirty Two Short Films About Glenn Gould (1993)

Dat Glenn Gould een wereldberoemde pianist was die vooral veel indruk maakte met zijn interpretaties van Bachs klaviermuziek is evident, maar waarom hij midden in zijn carrière stopte met spelen voor publiek is voor velen onbegrijpelijk. Gelukkig maakte hij daarna nog wel talloze studio-opnamen die veelvuldig aan bod komen in deze film. De Canadese regisseur Francois Girard maakte 32 korte filmpjes (geïnspireerd op de 32 Goldberg-Variaties van Bach) die samen een boeiend portret vormen van zijn landgenoot Glenn Gould, een eigenzinnig genie. Niet het spelen zelf, maar het omringende leven komt aan bod: de interviews, een hoorspel voor de radio, het beoordelen van studio-opnamen en zijn fascinatie voor ‘het Noorden’. Wagners Prelude valt des te meer op, omdat er tijdens deze film verder alleen maar pianomuziek klinkt en een enkel popliedje.

De aanzwellende klanken van de strijkers worden ingezet ter ondersteuning van het tweede filmpje ‘Lake Simcoe’, dat over de jeugd van Glenn Gould gaat. Het begint met een grimmig shot van het Canadese meer, de locatie waar het gezin Gould een huisje had. Glenn leert hier pianospelen van zijn moeder en zijn passie voor muziek wordt gevoed door eindeloos naar de radio te luisteren. In de slotscène van dit korte filmpje zie je hoe de jonge Glenn in een luie stoel intensief zit te luisteren naar Wagners Prelude. In dit geval zijn de verontrustende klanken geen voorbode van een tragisch liefdesverhaal, maar wel van het gecompliceerde beroepsleven van een bijzondere pianist.

Bekijk hier Thirty-two Short Films About Glenn Gould.

Sunshine Superman (2014)

De kracht van Wagners muziek wordt ook ingezet in de documentaire ‘Sunshine Superman’ over Carl Boenish, de oervader van het moderne basejumpen. Ook voor leken die weinig op hebben met deze gevaarlijke sport is deze film een aanrader, omdat het enthousiasme en de levenslust van Boenish aanstekelijk zijn. De beelden van de angstaanjagend hoge en mooie kliffen waar Boenish en zijn ‘volgelingen’ vanaf springen worden meerdere keren begeleid door muziek uit Wagners opera’s. De Prelude uit Tristan und Isolde klinkt bij het zien van één van Boenish’s favorieten: een klif in de adembenemend mooie Yosemite Valley in Californië. Wagners dreigende klanken beloven niet veel goeds…

Bekijk hier Sunshine Superman.

Wagners wereldberoemde prelude staat ook op Lento Religioso, de nieuwste cd van Amsterdam Sinfonietta.

Deel deze pagina
     

Wat zijn de voordelen van series?

  • ruime seriekorting
  • 10% extra Vriendenkorting
 

Amsterdam Sinfonietta maakt gebruik van Cookies ter verbetering van onze website. Maakt u verder gebruik van onze website dan gaat u hiermee akkoord.
Meer informatie

Ok