De Kreutzersonate in vijf variaties

Beethovens revolutionaire Kreutzersonate was niet alleen een belangrijke inspiratiebron voor andere componisten, maar ook voor de Russische schrijver Tolstoj. Zijn wereldberoemde novelle inspireerde Janáček tot het schrijven van zijn eerste strijkkwartet, waarna Margriet de Moor met een Nederlandse literaire variant kwam. Het toneelscenario van Laura Wade dat Amsterdam Sinfonietta vorig jaar gebruikte in de muziektheatervoorstelling ‘Kreutzer vs. Kreutzer’ maakt slim gebruik van deze kruisverbanden.

Tekst: Noortje Zanen - Beeld: ‘Le Sonate à Kreutzer’, Renè-Xavier Prinet

Toen Beethoven in 1803 zijn Kreutzersonate voltooide had hij niet kunnen raden dat zijn compositie in 1890 spraakmakende discussies over huwelijkse ontrouw teweeg zou brengen. Het was Tolstoj die de vioolsonate in deze context plaatste in zijn gewaagde en omstreden novelle De Kreutzersonate. Beethoven was zelf vooral bezig met de muziek, zijn zinderende sonate voor viool en piano zit vol met muzikale experimenten.

Aanvankelijk droeg Beethoven het werk op aan George Bridgetower, de Engelse violist met wie hij de sonate in première bracht in Wenen op 22 mei 1803. Maar na een incident tussen beide heren, naar het schijnt over een gemeenschappelijke liefde, droeg Beethoven de sonate op aan de vermaarde Franse violist Rodolphe Kreutzer. Een eervolle ode die Kreutzer eigenlijk niet verdiende, want hij heeft de vioolsonate nooit gespeeld omdat hij het ‘schandalig onbegrijpelijke’ muziek vond.


De Kreutzersonate van Tolstoj

In de novelle van Tolstoj speelt Beethovens vioolsonate een cruciale rol. Tegen beter weten in staat de jaloerse echtgenoot Pozdnysjev toe dat zijn vrouw (zij speelt piano) Beethovens Kreutzersonate instudeert met de charmante violist Troechatsjevski. Samen zulke meeslepende muziek spelen is zo’n intieme bezigheid, dat vráágt om problemen. ‘Dergelijke muzikale bezigheden zijn de oorzaak van de meeste gevallen van overspel’, zo verzucht Pozdnysjev, die uiteindelijk stinkend van jaloezie zijn dolk trekt. Tolstojs radicale uitspraken over de positie van de vrouw en over liefde en overspel hebben voor veel ophef gezorgd. Ook zijn eigenzinnige opvattingen over ‘de verheffende uitwerking van muziek op de ziel’ leveren tot op de dag van vandaag nog interessante discussies op.


Strijkkwartet van Janáček

Tolstojs novelle inspireerde de Tsjechische componist Janáček tot het schrijven van zijn Eerste Strijkkwartet dat hij de ondertitel ‘Kreutzersonate’ meegaf. Dat Janáček zo onder de indruk was van Tolstojs verhaal heeft waarschijnlijk te maken met zijn eigen geheime liefde voor Kamila Stösslová, een getrouwde en veel jongere vrouw die hij op afstand bewonderde. Hij schreef haar ruim duizend brieven die pas in 1990 werden gepubliceerd. Janáčeks strijkkwartet uit 1923 zit vol emotionele uitbarstingen die samen een verhaal vertellen over gepassioneerde relaties en conflicten tussen de verschillende personages uit Tolstojs boek. Vurig geloof in echte liefde voert naar een bevrijdende apotheose.


Kreutzersonate van Margriet de Moor

In 2001 verscheen een Nederlandse variant op Tolstojs befaamde novelle, met een Tsjechische noot. En waar Tolstoj zich liet inspireren door Beethovens vioolsonate, zo liet De Moor zich inspireren door Janáčeks strijkkwartet. De blinde muziekcriticus Marius van Vlooten wordt op slag verliefd op de violiste Suzanne Flier als hij haar de eerste vioolpartij hoort spelen uit Janáceks strijkkwartet ‘Kreutzersonate’. De violiste beantwoordt zijn liefde, ze trouwen en zijn lange tijd gelukkig met elkaar. Dat verandert wanneer Van Vlooten zich inbeeldt dat Suzanne een verhouding heeft met de altviolist van het kwartet. De criticus wordt zo jaloers dat hij een poging onderneemt om haar te vermoorden. In deze sensuele roman geeft Margriet de Moor de thema’s over liefde, passie en jaloezie een nieuwe draai.


Kreutzer vs. Kreutzer

Amsterdam Sinfonietta maakte vorig seizoen samen met Orkater de succesvolle voorstelling ‘Kreutzer vs. Kreutzer’. Gebaseerd op een scenario van de gevierde Britse toneelauteur Laura Wade combineerde het orkest de klanken van Beethovens en Janáčeks Kreutzersonates met een spetterende dialoog over menselijke verwikkelingen en inspiraties. Het script van Laura Wade, schitterend vertaald door Gijs Scholten van Aschat, is een slimme tegenkracht tegen Tolstojs verhaal en zijn visie op vrouwen. In de voorstelling herbeleven we het verhaal van Tolstojs novelle, maar dan gezien vanuit het perspectief van de vrouw. Want: was er daadwerkelijk sprake van overspel? Wie goed leest, merkt dat onomstotelijk bewijs nergens geleverd wordt.

‘Ik hoop dat deze geweldige dialoog, speciaal geschreven over beider Kreutzersonates, invloed heeft op het luisteren naar de muziek van Beethoven en Janáček. En vice versa: dat de muziek invloed heeft op het kijken naar de scènes. Kan muziek inderdaad aanzetten tot overspel, zoals Tolstoj in zijn boek beweert?’, aldus Leopold Witte, de regisseur van Kreutzer vs. Kreutzer.


Heeft u vorig jaar genoten van ‘Kreutzer vs. Kreutzer’, met gastconcertmeester en soliste Antje Weithaas, of kon u er niet bij zijn? Kijk en luister nu de tweede helft van Kreutzer vs. Kreutzer terug, met daarin Janáčeks Kreutzersonate en de dialoog van Laura Wade. Janáček lijkt sommige fragmenten echt voor bepaalde scènes geschreven te hebben. De voorstelling wordt uitgevoerd door Amsterdam Sinfonietta en de acteurs Anniek Pheifer en Stefan Rokebrand van Orkater.

Klik hier om de voorstelling te bekijken.

Deel deze pagina
 

Amsterdam Sinfonietta maakt gebruik van Cookies ter verbetering van onze website. Maakt u verder gebruik van onze website dan gaat u hiermee akkoord.
Meer informatie

Ok